نشریه علمی شهر ایمن

نشریه علمی شهر ایمن

ابعاد تاب‌آوری شهری در شرایط بحران به منظور کاهش گسست‌های فضایی (مطالعة موردی: مناطق 2 و 12 شهر تهران)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 واحد مرند، دانشگاه آزاد اسلامی مرند، ایران
2 واحد مرند، دانشگاه آزاد اسلامی، مرند، ایران
چکیده
در ادبیات دانشگاهی اخیراً تأکید بر این است که چرا تاب‌آوری شهری متفاوت از پایداری شهری است. این در حالی است که برنامه‌های سیاست‌گذاری شهری از این اصطلاحات تقریباً به جای یکدیگر استفاده می‌کنند. در این پژوهش با توجه به فرسوده بودن ابنیه، عدم تخلخل و نفوذپذیری کم‌فضایی، الگوی پراکنش فضایی جمعیت، عوامل مؤثر بر گسست‌های کالبدی ـ فضایی در سطح منطقه 2 و 12 کلانشهر تهران بررسی می‌شود. پژوهش حاضر در زمرة تحقیقات کاربردی است که با روش تحلیلی ـ موردی و رویکرد کمی انجام گرفته است. با توجه به ماهیت داده‌ها و عدم امکان کنترل رفتار متغیرهای مؤثر در مـسئله نیز از نـوع غیرتجربـی است. به منظور تحلیل ابعاد تاب‌آوری، ابتدا به بررسی و تجزیه و تحلیل ۲۱ معیار مطالعاتی مستخرج از مبانی نظری، شامل آمار و اطلاعات اسنادی، منابع سرشماری، طرح‌ها و اسناد فرادست از جمله مطالعات طرح تفصیلی و حوزه و بلوک آماری 1396 کلانشهر تهران پرداخته شد. پس از استخراج و طبقه‌بندی معیارهای مورد مطالعه ‌اقدام به عملیاتی‌‌کردن و استانداردسازی آنها بر اساس روش‌های خوشه‌بندی FCM و K-Means شد. بر این مبنا جهت تجزیه و تحلیل داده‌ها از نرم‌افزارهای Excel، Arc GIS، Matlab و Eviews استفاده شده است. نتایج این پژوهش ضمن بررسی تفاوت ابعاد کالبدی و فضایی در وضعیت تاب‌آوری مناطق، مؤید ناپایداری و افزایش گسست‌های فضایی در سطح محلات مورد مطالعه است. نتایج این پژوهش بیان می‌دارد که دورنمای کلی تاب آوری مناطق ۲ و ۱۲رضایت بخش نبوده و منطقه ۲ دارای وضعیت متوسطی می‌باشد. از میان محلات منطقه 2، محلات شهرک غرب، ایوانک، پردیسان شهرک هما، پونک و اسلام آباد با توجه به نوساز بودن، نفوذپذیری مناسب و تراکم فضایی و پراکنش جمعیت نسبتا بهینه با وضعیت تاب‌آوری متوسط ارزیابی شدند. از میان محلات منطقه ۱۲، محلات بازار، ارگ ـ‌ پامنار، فردوسی و امام‌زاده‌یحیی با توجه به فرسوده بودن ابنیه، نفوذپذیری کم‌فضایی، تمرکز فضایی جمعیت و افزایش گسست‌ کالبدی ـ فضایی خوشه‌ای با بدترین وضعیت تاب‌آوری ارزیابی شدند.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Dimensions of urban resilience in crisis conditions in order to reduce spatial discontinuities (Case study: Districts 2 and 12 of Tehran)

نویسندگان English

Elaha Bigdali 1
Karim Hosseinzadeh Delir 2
Bakhtiar Ezzatpanah 2
1 Ph.D. student in the field of urban planning, Marand branch, Islamic Azad University of Marand, Iran
2 Professor, Department of Geography and Urban Planning, Marand Branch, Islamic Azad University, Marand, Iran (corresponding author)
چکیده English

Recent academic literature has emphasized why urban resilience is different from urban
sustainability. Meanwhile, urban policy programs use these terms almost interchangeably. In this
research, due to the dilapidation of the building, the lack of porosity and low spatial permeability, the
spatial distribution pattern of the population, the factors affecting the physical-spatial discontinuities
in the level of the 2nd and 12th districts of Tehran metropolis are investigated. The current research
is in the category of applied research, which was conducted with case-analytical method and
quantitative approach. Considering the nature of the data and the impossibility of controlling the
behavior of the effective variables in the problem, it is also non-empirical. In order to analyze the
dimensions of resilience, first of all, 21 study criteria extracted from theoretical foundations,
including statistics and documentary information, census sources, plans and available documents,
including studies of detailed plans and statistical districts and blocks of 1396 Tehran metropolis, were
investigated and analyzed. After extracting and classifying the studied criteria, they were
operationalized and standardized based on FCM and K-Means clustering methods. Based on this,
Excel, Arc GIS, Matlab and Eviews software were used for data analysis. The results of this research,
while examining the difference of physical and spatial dimensions in the resilience of the regions,
confirm the instability and increase of spatial discontinuities at the level of the studied localities.
Among the localities of region 2, the localities of Shahrek Gharb, Ivanek, Pardisan of Shahrek Homa,
Poonk and Islamabad were evaluated with regard to their new construction, proper permeability,
spatial density and relatively optimal population distribution with moderate resilience status. Among
the localities of region 12, Bazar, Arg-Pamnar, Ferdowsi and Imamzadeh Yahya were assessed as the
worst resilience cluster due to the dilapidated buildings, low spatial permeability, spatial
concentration of the population, and increased physical-spatial discontinuity.

کلیدواژه‌ها English

: Urban resilience
crisis
spatial discontinuity
fuzzy mean clustering (FCM)
regions 2 and 12 of Tehran
1( ابراهیمزاده، عیسی و اسمعیلنژاد، مرتضی )1331( پناهندگان اقلیمی چالش آینده تحولات منطقهای )مطالعه موردی: خراسان
جنوبی(، فصلنامه جغرافیا و توسعه، دوره ،12 شماره ،13 صص .1-13
2( آروین، محمود؛ فرجی، امین و بذرافکن، شهرام )1331( بررسی تأثیر سرمایة اجتماعی بر مدیریت ریسک زلزله با تأکید بر تابآوری
)مورد مطالعه: منطقة 3 شهر تهران(، مجله علمی مدیریت سرمایه اجتماعی، 2 )1(، صص .21-1
3( آژانس همکاریهای بینالمللی ژاپن )1331 ـ 1332(، (Agency Cooperation International Japan(، طرح جامع مدیریت
و پیشگیری از خسارات ناشی از زلزله در تهران بزرگ: html.index/office/farsi/iran/jp.go.jica.www://https.
1( بازگیر، سعید؛ فیروزی، زهرا؛ شمسیپور، علیاکبر و مقبل، معصومه )1333( تحلیل فضایی شرایط محیطی کشاورزی شهری در
کلانشهر تهران )مطالعة موردی: منطقة 2(، پژوهشهای جغرافیای برنامهریزی شهری، 1 )1(، صص .122-111
2( پاشاپور، حجت اله و پوراکرمی، محمد )1331( سنجش ابعاد کالبدی تابآوری شهری در برابر مخاطرات طبیعی )زلزله(، )مطالعه
موردی منطقه 12 شهر تهران(، مطالعات برنامهریزی سکونتگاههای انسانی، 12 )1(، صص .1222-332
1( پریزادی، طاهر؛ شیخ الاسلامی، علیرضا و کریمی رزکانی، علیرضا )1333( تحلیل وضعیت تاب آوری شهری در برابر مخاطرات طبیعی
)مورد مطالعه: شهر باقرشهر(. فصلنامه علمی ـ پژوهشی پژوهش و برنامه ریزی شهری, 12)31(، .21-11
1( پورموسوی، موسی؛ اقبال، محمدرضا و خوشخوان، جلال )1331( بررسی میزان تحقق­پذیری شاخصهای مدیریت بحران در طرح
تفصیلی )مورد مطالعه: منطقه 22 شهرداری تهران(، نشریه تحلیل فضایی مخاطرات محیطی، دوره ،2 شماره ،2 صص .11-31
3( جلالیان، سید اسحاق )1331( ارزیابی تابآوری ساختاری ـ طبیعی کاربری اراضی شهری )مطالعه موردی: منطقه 1 کلانشهر تهران(،
فصلنامه شهـر پایـدار، دورۀ ،1 شمارۀ ،1 صص 123 ـ .123
3( حاتمینژاد، حسین، واحدیان بیکی، لیلا و زیبا پرنون )1333( سنجش الگوی توزیع فضایی خدمات شهری در منطقة پنج شهر تهران
به کمک مدل آنتروپی و ویلیامسون، فصلنامة تحقیقات جغرافیایی، شمارة ،3 صص .23-11
12( حاتمی نژاد، حسین؛ حیدری، اصغر؛ نجفی، اسماعیل و ایزدی،بنت الهدا )1333( پایش و اولویت بندی مؤلفه های تاب آوری در بافتهای
اسکان غیررسمی مطالعه موردی: محله سهرابیه کرج، فصلنامه شهر پایدار، دورة ،3 شمارة ،2 صص 31 ـ .11
11( رضایی، محمدرضا )1333( تبیین تابآوری اجتماعات شهری به منظور کاهش اثرات سوانح طبیعی )زلزله( مطالعه موردی: شهر
تهران، دانشگاه تربیت مدرس، رساله دکتری رشته جغرافیا و برنامه ریزی شهری، صص 22 .12-
12( رفیعیان، مجتبی؛ رضایی، محمدرضا؛ عسگری، علی؛ پرهیزکار، اکبر؛ و شایان، سیاوش )1332( تبیین مفهومی تابآوری و
شاخصسازی آن در مدیریت سوانح اجتماع محور (CBDM(، برنامه ریزی و آمایش فضا، 12 )1(، صص .11-13
13( ساسان پور، فرزانه؛ آهنگری، نوید و حاجی نژاد، صادق )1331( ارزیابی تاب آوری منطقه 12 کلانشهر تهران در برابر مخاطرات
طبیعی، نشریه تحلیل فضایی مخاطرات محیطی، 1 )3(، صص 32 ـ .32
11( سالنامه آماری شهر تهران )1331( سازمان فناوری اطلاعات و ارتباطات شهرداری تهرانir.tehran.www
12( سعیدی، بهنام؛ فخری، الهام و آزاده، حسن )1331( چارچوب سندای برای کاهش خطرپذیری سوانح 2232 ـ ،2212 پژوهشکده
سوانح طبیعی ایران، تهران: انتشارات کتاب پدیده.
11( سلمانی مقدم، محمد؛ امیراحمدی، ابوالقاسم و کاویان، فرزانه )1333( بررسی نقش برنامهریزی کاربری اراضی در بهبود تابآوری
لرزهای جوامع شهری )نمونه موردی: شهر سبزوار(، مطالعات جغرافیایی مناطق خشک، 2 )11(، صص .31-11
11( طرح تفصیلی منطقه 2 )1332( وزارت راه و شهرسازی، مرکز مطالعات و برنامهریزی شهرداری تهران.
13( فلاحی، علیرضا و جلالی تارا )1332( بازسازی تابآور از دیدگاه طراحی شهری پس از زلزله 1332 بم، نشریه هنرهای زیبا ـ معماری
و شهرسازی، 13 )شماره 3(، صص 11 ـ .2
13( مرکز آمار ایران )1332 ـ 1313( نتایج آمارگیری از هزینه و درآمد خانوارهای شهری.
22( مرکز آمار ایران )1332( نتایج تفصیلی سرشماری عمومی نفوس و مسکن شهر تهران.
21( مظلومی، نادر )1313( مدیریت بحران: رهیافتی استراتژیک، فصلنامه مطالعات مدیریت، دوره ،1 شماره ،21 صص .12-32
22( منزوی، مهشید؛ سلیمانی، محمد؛ تولایی، سیمین و چاووشی، اسماعیل )1333( آسیبپذیری بافتهای فرسوده بخش مرکزی شهر
تهران در برابر زلزله )مورد: منطقه 12(، پژوهشهای جغرافیای انسانی، 12 )13،3(، صص .13-1
20
23( هاشمی پطرودی، سید حمید؛ جعفرنژاد، احمد؛ صادقیمقدم، محمدرضا و صفری، حسین )1331( چالشهای حاکمیت شبکة مدیریت
بحران )مطالعة موردی: شهر تهران(، مدیریت دولتی، 3 )3(، صص 122 ـ .313
21( وردی نژاد، فریدون و بهرامی رشتیانی، شهلا )1333( مدیریت بحران و رسانهها، تهران: سمت.